تفاوت‏هاي تفسير شيعه با اهل سنت

پدیدآورعلی اکبر مؤمنی

تاریخ انتشار1388/12/13

منبع مقاله

share 245 بازدید
تفاوت‏هاي تفسير شيعه با اهل سنت

علي اکبر مؤمني
اشاره:

مفسران شيعه و اهل سنت با استفاده از روش‏ها و گرايش‏هاي گوناگون به تفسير قرآن پرداخته‏اند و ميان تفسير شيعه و اهل‏سنت، تفاوت جوهري و اساسي مشاهده نمي‏شود. اما آنچه تفسير شيعه را از اهل‏سنت متمايز مي‏سازد منابع تفسيري است؛ چرا كه در منابع تفسير، تفاوتي عمده ميان شيعه و اهل‏سنت به چشم مي‏خورد. در اين نوشتار، با رعايت اختصار به بررسي منابع تفسيري اهل‏سنت و شيعه مي‏پردازيم.

منابع تفسيري اهل‏سنت

از آنجا كه اهل‏سنت پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) به امامت ائمه معصومين(ع) يعني شارحان بدون خطاي اسلام و قرآن، اعتقاد نداشتند و به پيروي از خليفه دوم مي‏گفتند: «حسبنا كتاب‏الله»؛ «كتاب خدا ما را كفايت مي‏كند» به ناچار در تفسير قرآن به طور ناقص به منابع زير رجوع كردند كه هيچ‏يك به‏تنهايي براي فهم معارف و معاني بلند قرآن كافي نبود.
1 - قرآن كريم1: تفسير قرآن به قرآن از مهم‏ترين روش‏هاي تفسيري است و استفاده از اين روش، مستلزم اطلاع از كل قرآن است. درحالي‏كه يكي از خلفا هنگام رحلت پيامبر(ص) فوت آن حضرت را انكار نمود و گفت: پيامبر هرگز نمي‏ميرد. هنگامي كه يكي از صحابه آيه إنك ميت و إنهم ميتون را براي او تلاوت كرد، با كمال هنرمندي گفت: من اين آيه را در قرآن نديده بودم.
2 - روايات و سنت پيامبر: مقصود رواياتي است كه در تفسير قرآن وارد شده و براي تفسير قرآن راهگشا بوده است. متأسفانه از دو طريق به روايات بي‏اعتنايي شده نخست آن‏كه قرآني را كه امام علي(ع) جمع كرده بودند و جامع همه روايات تفسيري بود نپذيرفتند. دوم آن‏كه با منع كتابت و جمع حديث به مدت يك قرن و نيم، عمده روايات اصيل نبوي نابود و يا تحريف شد و تعداد كمي از آن روايات كه مخلوط با روايات جعلي است باقي ماند. البته نهي خليفه از كتابت و جمع حديث، بر روي دانشمندان شيعه كه از منويات امير موءمنان پيروي مي‏كردند، كوچك‏ترين اثري نگذارد2.
3 - اجتهاد شخصي: هنگامي كه صحابه توضيحي از خود قرآن و يا بياني از پيامبر(ص) نمي‏يافتند به جهت آن‏كه خود، عرب بودند و زبان عربي را به تماميت آن مي‏دانستند، به اجتهاد شخصي متوسل مي‏شدند، اما آنان از اين نكته غافل بودند كه فهم قرآن در بسياري از موارد به مسائلي بيش از آن احتياج دارد؛ زيرا قرآن مشتمل بر عام و خاص، مجمل و مبين، محكم و متشابه و... است، به همين دليل استنباط مقاصد و مفاهيم قرآن از لابه‏لاي اين مشكلات احتياج به علم ويژه‏اي داشت كه بيشتر آنان كه قرآن را از پيامبر اكرم(ص) فرا گرفته بودند بدان آشنايي كامل نداشتند.
نكته قابل توجه اين‏كه اجتهاد آنان در راستاي قرآن نبود و بر اساس مبانيي بود كه گاهي در مقابل نص قرآن و سنت قرار داشت قياس، استحسان و... نمونه‏هايي از اجتهاد آنهاست. اين نوع اجتهاد، نفي ولايت ائمه(ع) و اكتفا به قرآن و رد قرآن امام علي(ع) را به دنبال داشت.
4 - نظريات صحابه: ابن كثير در مقدمه تفسير خود مي‏گويد: «هرگاه تفسير قرآن را در قرآن و سنت نيافتيم. به نظريات صحابه مراجعه مي‏كنيم؛ زيرا آنان از قرايني برخوردار بوده‏اند كه ما از آنها محروميم، خصوصاً بزرگان صحابه كه داراي فهم كامل و علم صحيح و عمل صالح بوده‏اند3». بديهي است شرايطي كه ابن‏كثير براي بزرگان صحابه ذكر كرده است (داراي فهم كامل و علم صحيح و عمل صالح) اگر در موردي از صحابه صدق نمايد، نظريه آن يك نفر قابل قبول خواهد بود4. البته نبايد فراموش كرد كه آيات زيادي از قرآن و روايات نبوي در كتب معتبر اهل‏سنت در رد و انحراف عده‏اي از صحابه وارد شده است و كتاب‏هاي زيادي در اين زمينه نوشته شده است تا آنجا كه صحابه يكديگر را رد و تكفير نموده و به روي همديگر شمشير كشيده و يكديگر را كشتند. بنابراين علاوه بر آيات و روايات، عقل سليم در اينجا حكم مي‏كند كه تمامي صحابه قابل اعتماد نبوده‏اند و كلامشان مورد قبول نبوده و نيست.
5 - اخبار اهل كتاب: از جمله حوادثي كه بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص) پيش آمد منع كتابت و جمع‏آوري حديث بود؛ خليفه دوم اصحاب را از نوشتن و نقل حديث منع كرد و در مقابل دستور داد كه انديشمندان اهل كتاب به نام «قُصاّص» (قصه‏گو) براي آنها قصه‏هاي كتاب‏هاي تحريف‏شده را نقل نمايند، بدين‏جهت بسياري از اصحاب جهت تكميل معلومات خود را در زمينه حوادث تاريخي در قرآن كريم، به اهل كتاب مراجعه مي‏كردند و با توجه به وقوع تحريف در تورات و انجيل و پديدآمدن مطالب جعلي در اخبار يهوديان و مسيحيان، مي‏توان به خطر بزرگي كه از اين طريق تفسير قرآن و به تبع آن دين اسلام را تهديد مي‏كرد، پي برد5. مطالب تحريف‏شده عهدين، نسبت‏هاي ناروا به خدا مانند جسم بودن، دست و پا داشتن، نسبت‏دادن گناه به پيامبران و... در كتب تفسيري اهل‏سنت از جمله موضوعاتي است كه دستاويزي براي دشمنان خدا نظير سلمان رشدي شده است. درحالي‏كه پيامبر اسلام(ص) فرمودند: اهل كتاب را (در گفتارشان كه نمي‏دانيد حق است يا باطل) نه تصديق كنيد و نه تكذيب و بگوييد: به خداي يكتا و آنچه بر ما نازل شده است، ايمان آورديم6. به منظور آگاهي بيشتر به منابع اهل‏سنت مراجعه نماييد7.
6 - اشعار و ابيات جاهليت عرب8: خليفه دوم تأكيد داشت كه در فهم قرآن به اشعار عرب مراجعه شود. ذهبي نقل مي‏كند كه خليفه دوم مي‏گفت: ديوان خود را حفظ كنيد تا گمراه نشويد. (اطرافيان) گفتند: ديوان ما چيست؟ گفت: شعر جاهليت زيرا تفسير كتاب شما و معاني گفتارتان در آن موجود است9.

منابع تفسيري شيعه

تفسير شيعه از دو منبع اصيل قرآني تغذيه كرده است: 1 - ميراث غني و معارف ارزشمند اهل‏بيت(ع) 2 - اجتهاد براساس روش‏هاي اتخاذ شده از ائمه معصومين(ع). از آنجا كه شيعه معتقد به عصمت امامان است آنان را از گناه و خطا مبرا مي‏شمارند و مفسران شيعه هر دو منبع مذكور را نشأت‏گرفته از معصومين(ع) مي‏دانند از اين‏رو تفسير شيعه در مقايسه با ديگر تفاسير از امتياز و خصوصيتي برتر برخوردار و متمايز است. بنابراين اقوال و آراي صحابه، تابعين و ديگر مفسران، نزد شيعه فاقد حجيت است و مفسر را از اجتهاد مستغني نمي‏سازد؛ چنان‏كه مفسر هرگز در برابر نصوص و ظواهر معتبر كلام پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) خود اجازه اجتهاد نمي‏دهد.
در مورد منبع اول، يعني خود قرآن اختلافي بين سني و شيعه وجود ندارد. اكثريت علماي شيعه، خود قرآن را نخستين منبع و مأخذ در تفسير قرآن مي‏دانند. زيرا تفسير قرآن به قرآن به وسيله خود ائمه معصومين(ع) انجام گرفت و چون اعمال آنها به عنوان سنت براي ما حجيت است شيعه هم از اين طريق پيروي نموده است.
درباره تفسير شيعه و اهل‏سنت، واقعيتي را نمي‏توان انكار كرد و آن اين‏كه علماي شيعه تفسير قرآن را با احتياط بيشتر مورد بحث و مطالعه قرار داده‏اند. مهم‏ترين دليل آن هم تأكيد امامان معصوم(ع) مبني بر دور ماندن آنان از ورطه‏اي بوده كه بسياري از دانشمندان اهل سنت به دليل دور بودن از سنت قطعي بدان كشانده شدند.
ائمه (ع) پيروان خود را از بازي با قرآن و سنجش كلام خدا با معيارهاي محدود عقل بشري و نسبت‏دادن هر سخني به خدا تحت عنوان تفسير قرآن بر حذر داشته‏اند. از سوي ديگر شيعه در مدت طولاني حضور ائمه(ع) به علت دسترسي به واقعيت شريعت و تفسير حقيقي و قطعي آيات توسط آنان، خود را از اجتهاد شخصي بي‏نياز مي‏دانستند. اين دو عامل و در كنار آنها فشارهاي سياسي كه آنان را به استتار و پنهان‏كاري (تقيه) وامي‏داشت، موجب شد كه روند نگارش قرآن نزد شيعه به كندي انجام گرفته، سير تحولات علم تفسير و علوم قرآني و طبقات مفسران به نحو ديگري شكل گيرد.
در دوران غيبت حضرت ولي‏عصر(عج) به دليل نياز ضروري به تفسير قرآن و عدم دسترسي به امام معصوم(ع) شتاب حركت علمي شيعه در زمينه‏هاي نامبرده، چشمگير بودن و گرايش به تفسير و علوم قرآن، شتاب بيشتر گرفت و در قرن اخير به اوج خود رسيد10.

معرفي منابع براي مطالعه بيشتر:

1. دكتر صبري المتولي، منهج اهل سنة في تفسير القرآن الكريم، قاهره، زهرا، الشرق، بي‏تا.
2. شيخ سالم الصفار، نقد منهج التفسير والمفسرين المقارن، بيروت، دارالهادي، چاپ اول، 1420 هـ.ق.
3. محمدعلي رضايي اصفهاني، درآمدي بر تفسير علمي قرآن، تهران: اسوه، چاپ اول، 1375، ص 87-88.
4. عباسعلي عميدزنجاني، مباني و روش‏هاي تفسير قرآن، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، چاپ چهارم، 1379، ص 53 - 92.

پاورقيها:

1 - ر.ك: عباسعلي عميد زنجاني، مباني و روش‏هاي تفسير قرآن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ چهارم 1379، ص 53 و 54.
2 - ر.ك: جعفر سبحاني، فروغ ابديت، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ‏هشتم، 1372، جلددوم، مقدمه.
3 - ابن كثير، تفسير قرآن، جلد اول، ص 3.
4 - عباسعلي عميدزنجاني، مباني و روش‏هاي تفسير قرآن، ص 53 - 66.
5 - همان.
6 - بخاري، صحيح، جلد ششم، باب التفسير. ص 25.
7 - ر.ك: للاسراييليات و اثر مافي‏التفسير. ص 120 - و احمد امين. فخرالاسلام. ص 201 - و ابوريّه، اضواء علي السنته المحمديّه، ص 110.
8 - ر.ك: عباسعلي عميد زنجاني، مباني و روش‏هاي تفسير قرآن، ص53 - 66.
9 - دكتر ذهبي، التفسير والمفسرون، ص74.
10 - عباسعلي عميدزنجاني، مباني و روش‏هاي تفسير قرآن، ص 89 - 92 با تلخيص.

مقالات مشابه

مدرسۀ تفسیری مدینه و میراث قرآنی شیعه

نام نشریهتفسیر اهل بیت (ع)

نام نویسندهمحمود ملکی تراکمه ای

رهيافتي نو به مكاتب تفسيري

نام نشریهبینات

نام نویسندهمحمد هادي قهاري كرماني

بررسی و نقد دیدگاه‌های قرآنی و حدیثی قرآنیّون اهل سنّت

نام نشریهپژوهشنامه معارف قرآنی

نام نویسندهعلی ‏احمد ناصح, غلام حسین اعرابی, وفاء نصر الله

نگرشي به روايات تفسيري شيعه ذيل آيه (سلام علي ال ياسين)

نام نشریهفصلنامه حسنا

نام نویسنده محمد حسين رستمي - وحيدنيا فرحناز

مبانی و روش تفسیری حرالّی اندلسی

نام نشریهپژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن

نام نویسنده سید رضا مؤدّب - محمد روح الله - عمران علی ن‍ژاد - مریم سادات مؤدّب

نقدی بر کتاب مکاتب تفسیری

نام نشریهماهنامه کتاب ماه دین

نام نویسندهسید هدایت جلیلی

تفسیر کلامی قرآن مجید از منظر فریقین

نام نشریهفصلنامه فروغ وحدت

نام نویسندهمحمد رضا پیرچراغ

شيعه و آراء تفسيري معتزله

نام نویسندهغلام محمد محمدی خرم ‌آبادی